Στα πλαίσια της θεματικής ενότητας «Στο πανί και στο γυαλί», που διεξάγεται στο μουσικό Προαύλιο του θεάτρου Badminton σήμερα, αύριο και μεθαύριο (30/6, 1 και 2/7) εμφανίζονται ο Παναγιώτης Καλαντζόπουλος, η Έλλη Πασπαλα και η ορχήστρα του δρόμου με μουσικές του συνθέτη από κιματογραφικές ταινίες και τηλεοπτικές σειρές. Με αφορμή αυτές τις εμφανίσεις είχα μια απολαυστική, αν και τηλεφωνική, συνομιλία με την Έλλη Πασπαλά. Μιλήσαμε για πολλά θέματα πέραν των συγκεκριμένων εμφανίσεων και ελπίζω πραγματικά να μου δοθεί η ευκαιρία να ξανασυζητήσω μαζί της χωρίς την, δεδομένη, πίεση χρόνου που δημιουργεί μια τηλεφωνική συζήτηση. Πως σας φαίνετε το concept του Badminton στο προαύλιο; Τι είναι αυτό που σας έπεισε να εμφανιστείτε σε αυτή τη σειρά συναυλιών;
Είναι μια ωραία σκέψη να γίνει μια σειρά με τραγούδια και μουσικές που προέρχονται από τον κινηματογράφο. Νομίζω ότι και για την ελληνική μουσική, αλλά και για το τραγούδι, ο κινηματογράφος έχει υπάρξει πολύ μεγάλη πηγή έμπνευσης για πάρα πολλούς δημιουργούς και πολλών είδων. Είναι πάρα πολύ πλούσια αυτή η ιστορία. Νομίζω λοιπόν ότι είναι μια πολύ ωραία σκέψη και μάλιστα ο χώρος αυτός θυμίζει θερινό κινηματογράφο. Όλα αυτά, καθώς φυσικά και το γεγονός ότι θα συνεργαστώ πάλι με το φίλο μου, τον Παναγιώτη Καλαντζόπουλο, αποτελούν τους λόγους που με έκαναν να δεχτώ να συμμετάσχω.
Έχετε συνεργαστεί και στο παρελθόν με τον Παναγιώτη Καλαντζόπουλο.
Πολύ. Και δισκογραφικά και σε συναυλίες. Πάρα πολλές εμφανίσεις έχουμε κάνει μαζί.
Τι θα ακούσουμε λοιπόν σε αυτές τις εμφανίσεις; Θα ακούσουμε και τραγούδια που δεν έχετε ερμηνεύσει εσείς στη δισκογραφία;
Ναι. Είναι αρκετά τραγούδια που δεν έχω τραγουδήσει εγώ, αλλά είναι και αρκετά που έχω τραγουδήσει, όπως τα τραγούδια από το δίσκο «Η συνήθεια του έρωτα» που είχαμε κάνει παλιά, το «Summertime in Prague» βεβαίως και ένα άλλο τραγούδι που είχα τραγουδήσει το «I cant fall in love anymore», αλλά δεν έχει δισκογραφηθεί ακόμα. Θα τραγουδήσω επίσης και τραγούδια που δεν έχω τραγουδήσει, το «Με τα μάτια κλειστά», το «Μυστικό», το «Δεν έχει ταξί» και κάποια άλλα, αγγλόφωνα, που επίσης δεν είναι δισκογραφημένα. Φυσικά θα παίξει και ο Παναγιώτης τις μουσικές που έχει γράψει για τον κινηματογράφο και θα παίξει και τη μουσική για την καινούργια ταινία που έχει κάνει, που μάλιστα αυτή την εβδομάδα προβάλλεται στη Γαλλία, με πρωταγωνιστή τον Εμίρ Κουστουρίτσα.
Πως ακούγονται οι μουσικές και τα τραγούδια από την Ορχήστρα του δρόμου;
Είναι ένα πολύ μικρό ακουστικό σχήμα, είναι πολύ ωραίο και αυτό το νιώσαμε πολύ έντονα στις πρόβες. Το θέμα είναι, όταν ξαναπαίζεις μουσικές και τραγούδια που έχει παίξει πάρα πολλές φορές, να γίνεται κάτι ώστε να παρουσιάζονται ξανά φρέσκα αυτά. Όταν ένα τραγούδι είναι ωραίο επιδέχεται αυτή την επεξεργασία και αυτή τη φορά πλησιάζουμε τα τραγούδια αρκετά πιο ακουστικά. Έτσι είναι ο Παναγιώτης (Καλαντζόπουλος) στις κιθάρες, ο Ανδρέας ο Συμβουλόπουλος στο πιάνο, στο ακκορντεόν και σε λίγα keyboards, πάρα πολύ λίγα, ο Νίκος ο Παπαβρανούσης στα τύμπανα και ο Fergus Curry στο μπάσο. Είναι πάρα πολύ λιτό, αλλά αναπνέουν τα κομμάτια με έναν πάρα πολύ ωραίο τρόπο και αυτό μας έκανε εντύπωση με τον Παναγιώτη στις πρόβες. Το πόσο ωραία, δηλαδή, ηχήσαν αυτά πιο γυμνά, αλλά πιο ουσιαστικά ίσως.
Να ρωτήσω κάτι άλλο.Έχετε κάνει στο παρελθόν μαθήματα φωνητικής; Τραγουδάτε χρησιμοποιώντας το διάφραγμα;
(Γέλια)
Γιατί γελάτε;
Επειδή ρωτάτε! (γέλια)
Ξέρετε, την κάνω συχνά αυτή την ερώτηση και αντιμετωπίζω διάφορες αντιδράσεις. Πολλές φορές αντιδρούν και οι αναγνώστες, αλλά και οι φίλοι, λέγοντας ότι αυτή είναι μια πιο εξειδικευμένη ερώτηση που δεν ενδιαφέρει πολύ κόσμο. Ωστόσο, πιστεύω ότι μερικές ερωτήσεις, ακόμα κι αν δεν αφορούν στο ευρύ αναγνωστικό κοινό, πρέπει να γίνονται. Εννοείται ότι χρησιμοποιώ το διάφραγμα. Πήρα το πτυχίο μου στο κλασικό τραγούδι πριν από χρόνια. Όλα αυτά στην Αμερική, γιατί αυτές οι σπουδές τα τελευταία χρόνια υπάρχουν στην Ελλάδα, δεν υπήρχαν παλιότερα. Βεβαίως και χρησιμοποιώ το διάφραγμα και το διδάσκω και στους μαθητές μου γιατί είναι το άλφα και το ωμέγα. Είναι ο μηχανισμός πίσω από το τραγούδι. Μπορεί κάποιοι άνθρωποι, που είναι πολύ ταλαντούχοι, να το κάνουν από μόνοι τους χωρίς να καταλαβαίνουν τι κάνουν. Άλλοι, βεβαίως, το έχουν μελετήσει πολύ και το χρησιμοποιούν, αλλά άλλοι δεν το χρησιμοποιούν ή όχι σωστά και αυτό μπορεί να τους παρουσιάσει προβλήματα αργά ή γρήγορα.
Είναι σχεδόν βέβαιο ότι σε όσους δεν χρησιμοποιούν το διάφραγμα θα εμφανιστούν προβλήματα αργά ή γρήγορα γιατί οι τραγουδιστές τραγουδούν κάτω από δύσκολες συνθήκες. Μεγάλα προγράμματα και αρκετή ώρα επί σκηνής. Η χρήση του διαφράγματος μπορεί να βοηθήσει στην αντοχή και στη διάρκεια;
Η διαφραγματική αναπνοή στο τραγούδι βοηθάει στο να διοχετεύσουμε τον αέρα μας στο σωστό σημείο με τη σωστή δόση και μας επιτρέπει να ελέγχουμε την παραγωγή του ήχου μας και μας επιτρέπει να κάνουμε εμείς τη φωνή μας αυτό που θέλουμε και όχι εκείνη ό,τι θέλει. Βεβαίως τον ίδιο μηχανισμό χρησιμοποιούν και οι πνευστοί.
Έχοντας τελειώσει σπουδές φωνητικής, είστε και μουσικός. Έχετε γνώσεις μουσικής. Πόσο σημαντικό είναι λοιπόν για έναν τραγουδιστή να είναι ο ίδιος και μουσικός;
Ένας τραγουδιστής είναι μουσικός. Εάν δεν είναι, τότε, πιθανότατα, θα είναι λιγότερο καλός τραγουδιστής. Ένας τραγουδιστής οφείλει να είναι εξίσου εκπαιδευμένος, όσο και ένας οργανοπαίχτης. Δεν διαφέρει σε τίποτα. Δεν θα πρεπε να διαφέρει σε τίποτα. Και όταν διαφέρει αρχίζουν και παρουσιάζονται προβλήματα. Για αυτό υπάρχει πολύ συχνα στην Ελλάδα κυρίως αυτή η αντιπαλότητα ανάμεσα στους τραγουδιστές και τους μουσικούς ή τους συνθέτες. Πολλές φορές είναι δικαιολογημένη, αλλά πολλές φορές, επίσης, είναι τόσο «κατοχυρωμένη» αυτή η έλλειψη γνώσης των τραγουδιστών, που, όταν τελικά έχουνε τις γνώσεις, δημιουργούνται άλλου είδους προβλήματα με τους μουσικούς, γιατί οι τελευταίοι δεν αποδέχονται την άποψη ενός τραγουδιστή που ξέρει τι λέει.
Νομίζω ότι κάπου εκεί κρύβεται και ένα οικονομικό ζήτημα. Υπάρχει και αυτό. Καλώς ή κακώς, ο τραγουδιστής, στην Ελλάδα κυρίως, είναι αυτός που φαίνεται περισσότερο και ακούγεται περισσότερο. Όταν, λοιπόν, ένας τραγουδιστής που «δεν ξέρει τι του γίνεται», ανεβαίνει και τραγουδάει απλώς και αμοίβεται δεκαπλάσια ή δεκαπενταπλάσια ή πόσες φορές παραπάνω από ένα μουσικό, σαφώς και δημιουργούνται εντάσεις. Πολλές φορές όμως ένας τραγουδιστής «σφραγίζει» τόσο πολύ ένα τραγούδι, που μένει στη συνείδηση και στη μνήμη του κόσμου αυτή ακριβώς η ερμηνεία, αυτή η στιγμή. Δεν είναι απλό το πράγμα. Δεν είναι ούτε άσπρο, ούτε μαύρο, ούτε έτσι, ούτε αλλιώς. Υπάρχουνε πολλές διαβαθμίσεις, πολλές πτυχές, πολλά χρώματα ενδιάμεσα και πρέπει κανείς να είναι ειλικρινής, να βλέπει τα πράγματα σφαιρικά και από όλες τις μεριές. Σαφώς και υπάρχουνε μεγάλες ανισότητες. Άλλωστε στην Ελλάδα μέχρι και πρόσφατα η ορχηστρική μουσική δεν είχε καμία αναγνώριση. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έχει αλλάξει αυτό πάρα πολύ. Υπήρχαν πάντοτε εξαιρέσεις βεβαίως και δημιουργοί που γράφανε μουσικές χωρίς λόγια, αλλά αυτό δεν ήταν το σύνηθες. Αυτό έχει αλλάξει πάρα πολύ τα τελευταία χρόνια και είναι, νομίζω, πάρα πολύ σημαντικό. Εκπαιδεύεται και ο κόσμος μέσα στο χρόνο.
Το καλοκαίρι, εκτός από τις συγκεκριμένες εμφανίσεις στο Προαύλιο του Badminton, τι άλλα σχέδια έχετε; Θα εμφανιστείτε κάπου αλλού; Ίσως με κάποιο άλλο σχήμα;
Ναι. Χθες (26/6) είχα συναυλία με το Σταύρο Ξαρχάκο στην Πνύκα. Έχω ακόμα μία συναυλία με τον Ξαρχάκο το Σεπτέμβριο στο Ηρώδειο. Αυτό που κυρίως κάνω φέτος κι από το φθινόπωρο είναι με τον Τάκη Φαραζή, τον πιανίστα, που κάνουμε ένα πρόγραμμα με τραγούδια αποκλειστικά αγγλόφωνα. Κυρίως αμερικάνικα, αλλά όχι μόνο. Είναι πάρα πολύ ωραίο πρόγραμμα. Θα μπορούσαν κάποια από αυτά τα τραγούδια να χαρακτηριστούν jazz standards, αν και εγώ δεν είμαι jazz τραγουδίστρια. Εγώ δεν είμαι jazz τραγουδίστρια, αλλά ο Τάκης είναι jazz πιανίστας. Είναι όμως κάποια πολύ γνωστά τραγούδια, τύπου standards, που έχουμε επιλέξει, αλλά είναι και κάποια πιο πρόσφατα που έχουμε επιλέξει, όπως για παράδειγμα κάποια τραγούδια του Tom Waits, του Rufus Wainghrigt, του Paul Simon κ.α.
Αυτό το πρόγραμμα έχει πολύ ενδιαφέρον.
Και είναι ένα πάρα πολύ ωραίο πρόγραμμα με τραγούδια που αγαπώ πάρα πάρα πολύ, αλλά δεν έχω τραγουδήσει ποτέ και λέγεται «Rainbows, moons and bicycles». (γέλια) Δηλαδή, «Ουράνια τόξα, φεγγάρια και ποδήλατα». Θα παίξουμε με τον Τάκη (Φαραζή) στον Άρδα, στη Νέα Μάκρη και στην Αίγινα, στο φεστιβάλ της Ντόρας Μπακοπούλου με την οποία επίσης συνεργάζομαι με ένα πρόγραμμα αφιερωμένο στο Χατζιδάκι. Με τον Τάκη Φαραζή σχεδιάζουμε επίσης να παίξουμε από το φθινόπωρο σε κλειστούς χώρους. Είναι ένα πάρα πολύ ωραίο πρόγραμμα, πολύ ιδιαίτερο που το αγαπώ πάρα πολύ. Ήθελα πολλά χρόνια να κάνω κάτι τέτοιο και βρήκα τώρα την ευκαιρία. Και είναι πάρα πολύ ωραίο που το κάναμε με τον Τάκη, που είναι ένας σπουδαίος πιανίστας με μία πολύ σπουδαία «φωνή» πιστεύω.
Να ρωτήσω κάτι σχετικό με αυτό. Τον τρόπο που επικοινωνούνται αυτές οι εμφανίσεις. Χρησιμοποιείτε για την προώθηση της δουλειάς και των εμφανίσεών σας sites κοινωνικής δικτύωσης (facebook, myspace, twitter κλπ); Λοιπόν, κάποιοι άγνωστοι σε μένα έχουν κάνει σελίδες unofficial δεν είμαι εγώ και στο myspace και στο facebook. Έχω μία μεγάλη επιφύλαξη για το facebook, γιατί, ναι μεν είναι ένα πολύ ωραίο εργαλείο, αναμφίβολα, έχω όμως μεγάλες επιφυλάξεις για το πόσο εισβάλλει στον προσωπικό χώρο του καθενός. Είμαι χρήστης του ίντερνετ, αλλά νιώθω ότι μου παίρνει πάρα πολύ χρόνο. Καμιά φορά περνάνε μέρες για να «μπω» και να ανοίξω τα emails μου, γιατί ξέρω ότι όταν θα «μπω» θα περάσουν ώρες για να «βγω» και αυτό μου χαλάει τη διάθεση λίγο. Ωστόσο, εννοείται ότι είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο και κάποια στιγμή φαντάζομαι ότι θα προσπεράσω αυτές τις αμφιβολίες και τις επιφυλάξεις μου. Είναι ένα φοβερό εργαλείο, απλώς δε μου αρέσει όταν διεισδύει στον προσωπικό μου χώρο και χρόνο. Γιατί κάποιοι άνθρωποι οικειοποιούνται τους άλλους. Εμένα μου κάνει τρομερή εντύπωση αυτό. Αλλά βγαίνουν και κάποια πολύ καλά πράγματα, ακόμα και από άποψη κριτικής. Είναι πάρα πολύ χρήσιμο και κακά τα ψέμματα φέρνει και τον κόσμο κοντά.
Έχοντας ζήσει και την παλαιότερη εποχή της δισκογραφίας, πως βλέπετε να διαμορφώνεται το τοπίο στην εγχώρια μουσική παραγωγή; Θα αλλάξει ο τρόπος δημιουργίας και διάδοσης της μουσικής;
Αυτό είναι ένα πολύ μεγάλο θέμα συζήτησης, το οποίο κυριαρχεί σε όλες τις συζητήσεις μεταξύ συνεργατών και φίλων. Κανένας δεν έχει απάντηση. Η απάντηση δίδεται αυτόματα από τους νέους ανθρώπους που χειρίζονται τα καινούργια μέσα και δεν εξαρτώνται από τις δισκογραφικές εταιρείες. Βρίσκουν τους τρόπους, έχουν την παραγωγή τους και την προσφέρουν δωρεάν βεβαίως μέσω του ίντερνετ. Εδώ υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα. Από τη μια, ο κόσμος ενδιαφέρεται για τη μουσική και για αυτό κάνει το downloading, αλλά επίσης βλέπω ότι ο κόσμος δεν ακούει μουσική όπως άκουγε παλαιότερα. Δηλαδή, εγώ δεν ακούω μουσική όπως άκουγα. Εγώ καθόμουνα και άκουγα μουσική. Δεν έκανα κάτι άλλο ταυτόχρονα. Η μουσική έχει καταλήξει ή καταντήσει στο να είναι μια υπόκρουση. Συνοδεύει μια άλλη δραστηριότητα. Αυτό εμένα με πληγώνει.
Σας καταλαβαίνω πολύ καλά.
Δεν λέω ότι είναι αυτό αποκλειστικά και μόνο, αλλά κυρίως συμβαίνει αυτό και με προβληματίζει πάρα πολύ. Δεν θα ήθελα να γίνεται αυτό, αλλά βλέπω ότι συμβαίνει ολοένα και περισσότερο. Και βλέπω και ότι ο κόσμος, το κοινό, δεν είναι πρόθυμο να πληρώσει τον άνθρωπο που έχει δημιουργήσει ένα τραγούδι, το οποίο ενδεχομένως έχει αγαπήσει ο ακροατής. Δεν είναι πρόθυμος όμως να το πληρώσει και αυτό είναι λάθος. Και για αυτό ο μουσικός έχει περιοριστεί. Περιμένει και ελπίζει να έχει εμφανίσεις. Αυτό δημιουργεί άλλα προβλήματα και άλλα θέματα γιατί δεν είναι και η αγορά τόσο μεγάλη. Δεν μπορούν όσοι δημιουργούν να βγαίνουν και να παίζουν ζωντανά.
Αυτό είναι όντως ένα μεγάλο θέμα γιατί κάποιοι δεν έχουν, ούτως ή άλλως, τη δυνατότητα να παίξουν ζωντανά. Οι στιχουργοί, παραδείγματος χάριν, δεν είναι απαραιτήτως μουσικοί ή τραγουδιστές.Βεβαίως. Είναι και αυτό. Έπίσης οι ξένοι καλλιτέχνες μπορούν να έρθουν στην Ελλάδα να παίξουν πολύ εύκολα. Για έναν Έλληνα όμως το να βγει να παίξει στο εξωτερικό είναι πολύ πιο δύσκολο. Υπάρχουν προβλήματα και θέματα τα οποία προκαλούν στον Έλληνα μουσικό και στον Έλληνα τραγουδοποιό και στον Έλληνα τραγουδιστή τη συρρίκνωση της δραστηριότητάς του. Αυτό είναι μεγάλο θέμα. Αυτό επίσης που συμβαίνει με τις δισκογραφικές εταιρείες, αν και παγκόσμιο φαινόμενο, ήτανε μοιραίο ότι θα συνέβαινε και κυρίως στην Ελλάδα, ότι δηλαδή η δισκογραφία θα έσβυνε σιγά σιγά. Είναι ένα πολύπλοκο θέμα και πρέπει και ο κόσμος να συνειδητοποιήσει ότι αυτή η μουσική ή αυτό το τραγούδι, που το ακούει και το αγαπάει τόσο πολύ, απαιτεί κάποιο κόπο από μερικούς ανθρώπους και απαιτεί και κάποια έξοδα από μερικούς ανθρώπους. Πρέπει να πληρωθεί το στούντιο, να πληρωθούν οι μουσικοί. Ο στιχουργός και ο συνθέτης έχουν κοπιάσει πάρα πολύ με τους μουσικούς.
Έλεγε μια ωραία κουβέντα ο Μανώλης Ρασούλης σχετικά με την πνευματική ιδιοκτησία.
Έλεγε πολλές ωραίες κουβέντες ο Μανώλης.
Έλεγε ότι: κι εγώ ήμουν υπέρ της ελεύθερης διακίνησης της τέχνης και των αγαθών, αλλά μετά πήγα στο μανάβη και μου ζήταγε λεφτά για τις ντομάτες. Εξάλλου και ο νόμος λέει ότι η πνευματική ιδιοκτησία είναι σαν κάθε άλλη ιδιοκτησία.
Θέλει τεράστια προσοχή. Ο κόσμος δεν έχει εκπαιδευτεί για να σέβεται αυτή τη δημιουργία. Δεν το κάνουν όλοι αυτό, δεν είναι αγενείς όλοι, αλλά είναι αρκετοί. Και αυτό θέλει μεγάλη προσοχή.
