Ο Νίκος Γκάτσος έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, στις 12 Μαΐου του 1992. Ο ποιητής της «Αμοργού» είχε γεννηθεί το 1911 στην Ασέα της Αρκαδίας. Έγραφε γι αυτόν ο Μάνος Χατζιδάκις:«Η γη καθώς τον γέννησε
Τον στόλισε
Πράσινα φύλλα της ιτιάς
Του έλατου και της ελιάς
Μα η σκέψη του τον βύθισε
Στης πολιτείας την άσφαλτο
Κι έγινε πέτρα αρχαϊκή
Στη μνήμη των εφήβων» («Μυθολογία» - «Κεραμεικός», 1966).
Κι αλλού: «Πολλοί συγκαταλέγουν τον Γκάτσο ανάμεσα σ όλους εκείνους που γράφουν στίχους. Όμως αυτός δεν έχει σχέση με τους άλλους. Ο ένας ξεκινάει από την ποίηση, οι άλλοι ξεκινάνε από τους στίχους και προσπαθούν να πλησιάσουν την ποίηση, αλλά παραμένουν στιχουργοί. Ενώ ο Γκάτσος, παρ όλο που στιχουργεί για να κάνει ένα τραγούδι, παραμένει πάντα ποιητής
Έγραψε μοναδικά τραγούδια. Όλα τα ακριβά στοιχεία της ποίησής του τα κανε στίχους που κινητοποίησαν τη ναρκοθετημένη νεοελληνική ευαισθησία, έτσι καθώς κοιμόταν αναίσθητη μέσα στην απέραντη αισθηματολογία των στιχουργών και των επιθεωρησιογράφων» (Μάνος Χατζιδάκις, «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι» - «Ίκαρος»).
«Είμαστε τυχεροί που μιλάμε αυτή τη γλώσσα που μελοποίησε ο Μάνος Χατζιδάκις. Μέλλον ποίησε με τον ακριβό λόγο του Νίκου Γκάτσου», σχολιάζει η Λίνα Νικολακοπούλου. Και η Δήμητρα Γαλάνη, που όχι μόνο τους έζησε, αλλά και συνεργάστηκε μαζί τους, προσθέτει: «Ο Γκάτσος ήταν το Πρόσωπο. Ήταν ο γκουρού του Μάνου Χατζιδάκι. Ήταν η πηγή της ενέργειάς του».Ο Μάνος Χατζιδάκις δεν έχανε την ευκαιρία να δηλώνει πόσο επί της ουσίας τον επηρέασε η σκέψη, το πνεύμα και η αυστηρότητα του Νίκου Γκάτσου: «Ο Γκάτσος επηρέασε εμένα, όχι εγώ το Γκάτσο». Οι δυο τους ήτανε «από καλή γενιά». Η σχέση τους ξεπερνούσε τη σχέση δασκάλου και μαθητή, συνθέτη και στιχουργού, νεότερου και μεγαλύτερου. Δεν ήταν απλώς μια φιλία, που άρχισε το 43 και κράτησε μια ζωή -«όταν πρωτογνωριστήκαμε εγώ ήμουν δεκαεπτά ετών κι εκείνος εικοσιοκτώ», γράφει ο Χατζιδάκις. Δεν ήταν μόνο μια στενή συνεργασία, απ την οποία γεννήθηκαν τραγούδια «ακριβά». Ήταν μια διαρκής συνομιλία για την τέχνη και τη ζωή. Ήταν ο μυστικός δείπνος των λέξεων και των αισθημάτων, απ όπου κοινωνούμε «νυν και αεί» το σώμα και το αίμα του μυστηρίου της δωρεάς τους.
Τους πρώτους του πρωτότυπους στίχους, στο «Χάρτινο το φεγγαράκι» του Μάνου Χατζιδάκι, ο Γκάτσος τους έγραψε στα τέλη του 1948 για την παράσταση «Λεωφορείον ο πόθος» του Τ. Ουίλλιαμς. Είχαν προηγηθεί πέντε τραγούδια τους για το «Ματωμένο γάμο» του Λόρκα, στο ανέβασμά του από το Θέατρο Τέχνης: «Ο Γκάτσος έθεσε τα ελληνικά της Αμοργού στην υπηρεσία του Λόρκα. Έτσι έγινε αυτή η υπέροχη μεταφορά» (Μ. Χ.). Το αποτέλεσμα του έργου τους αποτυπώθηκε σε εννιά ολοκληρωμένους κύκλους τραγουδιών:
«Μυθολογία» (1965) με το Γιώργο Ρωμανό.
«Επιστροφή» (1970) με το Γρηγόρη Μπιθικώτση και τη Δήμητρα Γαλάνη.
«Της γης το χρυσάφι» (1971) με το Μανώλη Μητσιά και τη Δήμητρα Γαλάνη.
«Αθανασία» (1976) με το Μανώλη Μητσιά και τη Δήμητρα Γαλάνη.
«Τα παράλογα» (1976) με τη Μαρία Φαραντούρη, το Μίκη Θεοδωράκη, το Διονύση Σαββόπουλο, τη Μελίνα Μερκούρη και τον Ηλία Λιούγκο.
«Σκοτεινή μητέρα» (1986) με τη Μαρία Φαραντούρη.
«Χειμωνιάτικος ήλιος» (1986) με τον Μανώλη Μητσιά.
«Οι μύθοι μιας γυναίκας» (1988) με τη Νάνα Μούσχουρη.
«Αντικατοπτρισμοί» (1993) με την Αλίκη Καγιαλόγλου.
Εκτός από τους παραπάνω ολοκληρωμένους κύκλους, ο Χατζιδάκις με τον «κύριο Νίκο» έγραψαν και πολλά μεμονωμένα τραγούδια για το θέατρο, τον κινηματογράφο και τη δισκογραφία. Πλούσια «σοδειά». Ανεκτίμητη. 138 συνολικά τραγούδια Καρποί αειθαλείς «μες στων καιρών την ανημποριά».Λίγο πριν το επίγειο τέλος του, ο Νίκος Γκάτσος έβαλε λόγια στο «Ταξίδι», από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για την ταινία του Ελία Καζάν «Αμέρικα Αμέρικα»:
«Τρέχω πετάω κυνηγάω
πουλιά και όνειρα
και κάθε μέρα κολυμπάω
σε πιο βαθιά νερά.
Θέλω τον κόσμο ν αγκαλιάσω
μ ένα ζεστό φιλί
κι από τη δύση μου να φτάσω
ως την ανατολή
Δείχτε μου δρόμο να περάσω
με ήλιο και βροχή
θέλω τον κόσμο να διαβάσω
και πάλι απ την αρχή».
